یکی از مهم ترین و موردبحث ترین دوره های فرهنگی در پیش ازتاریخ، دورۀ آغاز ایلامی است که می توان از آن به عنوان انقلابی در توسعه، رشد و پیشرفت ارتباطات و تعاملات مردمان آن دوره، در بازۀ زمانی 3300 تا 3000 پ. م.، یاد کرد. در این دوره، جوامع دامپرور به وجود آمدند؛ که از یک نظام نگارش یکسان با دیگر نقاط فلات ایران، استفاده می کردند. اقتصاد معیشتی جوامع مزبور برپایۀ دامپروری بوده و زندگی آن ها به نوعی وابسته به جوامع یکجانشین و کشاورز می گردید؛ از این رو، کشاورزان و دامداران، وابستگی اقتصادی مستقیم به یکدیگر داشته اند. کشاورزان بخشی از غلات دامپروران را تأمین می کردند، ولی کماکان دامداران به کشاورزی نیز می پرداختند. آن ها معمولاً کشاورزی دیم داشتند؛ اما در کل مهم ترین اقتصاد دامپروران، گله داری است و دامداران برای یافتن علوفه، نیازمند ترک محل اولیه و حرکت به مکان جدید بودند و ازطرفی تحمل هوای بسیار گرم در محوطۀ شوش برای دام ها قابل تحمل نبوده و نیست و دامداران ناچار به رفتن به مناطق سردتر بوده اند. گل نبشته ها در این دورۀ فرهنگی دارای اهمیت به سزایی هستند. گل نبشته ها از نظام شمارشی به گل نبشته هایی جهت مدیریت اسناد اداری و دامی که به صورت اندیشه نگار بودند، تغییر وضعیت دادند که عمدتاً از شوش به دست آمده است. در این پژوهش نگارندگان سعی دارند با تحلیل نوع و تعداد گل نبشته های دامی، به وجود جوامع دامپرور و متعاقباً به دوقطبی بودن جامعۀ شوش در دورۀ آغاز ایلامی بپردازند. پرسش های این پژوهش عبارتنداز: ویژگی های جوامع دامپرور دورۀ آغاز ایلامی چیست؟ آیا شوش در دورۀ آغاز ایلامی یک جامعۀ کشاورز و دامپرور بوده است؟ چه پیوستگی های فرهنگی میان جوامع دامپرور و یکجانشین برقرار بوده است؟ با توجه به ساختار یکسان نگارشی متون آغاز ایلامی در گسترۀ فلات ایران، می توان دریافت که ارتباطی میان این نواحی بر قرار بوده و از آنجایی که متون دامی در اکثر محوطه های آغاز ایلامی مانند: شوش، تپه یحیی، سیلک، ملیان و ازبکی اهمیت ویژه ای دارد و ازطرفی بیشترین شباهت و یکسانی در نشانه های نگارشی مربوط به متون دامی است، و می توان دریافت که احتمالاً در این نواحی جوامع دامدار ساکن بودند.

با اینکه سابقه برگزاری آیین های عزاداری محرم به دوره آل بویه می رسد، اما عزاداری های محرم در ایران در دوره صفوی چنان توسعه یافت که ایجاد بناهای مخصوص عزاداری را ایجاب می کرد و بدین منظور ترتیب در کنار برخی از تکیه های صوفیه که کاربرد عزاداری یافته بود، ساخته شد، اما ابهام درباره زمان احداث اولین حسینیه ها به عنوان بنایی منسوب به حسین بن علی و مخصوص عزاداری محرم در ایران، پژوهشگران را به گمان و تخمین تاریخی واداشته است. این مقاله درصدد است با تکیه بر سه لوح وقف نامه ای دوره صفوی به این سؤال پاسخی مبتنی بر شواهد تاریخی بدهد. روش تحقیق به صورت اسنادی و مشاهده ای است و داده ها با توجه به دیگر اسناد تاریخی تحلیل و جمع بندی شده است. بر اساس این پژوهش، علی رغم وجود حسینیه خانقاه نطنز در دوره شاهرخ تیموری، این بنا مخصوص عزاداری محرم نبوده است، بلکه اولین حسینیه در ایران به دنبال توسعه آیین های محرم و تخصیص موقوفات به این آیین ها در دوره سلطان حسین صفوی و حدود 1120 هجری شکل گرفته اند. حسینیه مسجد قاضی آران و بیدگل، حسینیه میدان امیر چخماق و حسینیه مسجد سر پُلک یزد از آن جمله اند. این شواهد نشان می دهد به احتمال زیاد در این دوره حسینیه های دیگری هم در ایران ساخته شده و باید این مقطع تاریخی را به عنوان زمان ساخت اولین حسینیه ها در نظر گرفت.

بخش قابل توجهی از الواحی که تاکنون به دست آمده اند، کم و بیش متحمل آسیب های عدیده ای هستند و بسیاری از آنها به تقویت و استحکام بخشی نیاز دارند. شکستگی، ترکیدگی و گسیختگی، شایع ترین ضعف­های الواح هستند. شدت این ضعف­ها به عوامل ساختاری (ماهیت / کیفیت تولید) و غیر ساختاری (شرایط قبل و پس از کاوش) بستگی دارد. بی توجهی به نوع نیاز حفاظتی الواح گلین، موجب شدت یافتن و تسریع تخریب آنها می شود. الواح به خودی خود ساختار خام و ضعیفی دارند. ممکن است جدا از خام بودن، بعضاً به خوبی هم عمل آوری و آماده سازی نشده باشند و همین مسئله، موضوع استحکام بخشی را بغرنج تر می کند؛ حتی شاید در محیطی که قرار گرفته اند، تحت فشار بیشتری واقع شده باشند. این ها همه چالش های بزرگی برای حفاظت هستند. روش­های معمول برای تحکیم و استحکام بخشی الواح گلین (پخت کوره ای / تثبیت پلیمری) هر کدام دارای محاسن و معایبی اند و موافقان و مخالفان خود را دارند. اهمیت و اعتبار فوق العادۀ الواح از یک سو و نیازهای حفاظتی حساس آنها از دیگر سو ایجاب می کند که جدا از این روش ها، به شیوه های دیگری نیز برای نگهداری و تقویت این قبیل مصنوعات خام اندیشید، بگونه ای که هم سازگاری بیشتری با مبانی و ضوابط حفاظتی داشته باشند و هم ساده تر، کم هزینه تر و کم خطر تر باشند. روش های مرسوم برای تقویت و استحکام بخشی الواح، یا برگشت ناپذیر هستند و یا برگشت پذیری بغرنج و توأم با خسارت دارند. این تحقیق با نگاه کاربردی در پی رفع نقص یک موضوع است و می کوشد در قالب استدلال استقرایی (نگاه از جزء به کل) و بر پایۀ روش تجربی و یافته اندوزی به روش ترکیبی (کتابخانه ای، آزمایشگاهی، میدانی) پاسخگوی سوال اصلی یعنی چگونگی نقش و تأثیر تجارب حفاظتی مصالح گلین برای بهینه سازی فرآیند تحکیم و استحکام بخشی الواح باشد. برای تحکیم و استحکام بخشی الواح گلین (به عنوان متغیر تأثیرپذیر)، استفاده از مواد و عناصر تقویتی و همچنین اصلاح روش نگهداری (به عنوان متغیرهای تأثیرگذار) مد نظر قرار گرفته است. بهره گیری از ملاط گل مسلح به دو روش درز بندی و قاب بندی، ابتکاری برای خلق شرایط حفاظتی آرمانی تر است. این فرضیه مبتنی بر دانشی یک صد ساله و تجاربی است که از گذشته­های دور تا به امروز برای حفاظت و بهینه­سازی مصالح گلین با استفاده از مواد افزودنی و استحکام بخش طبیعی و مصنوعی دنبال شده است. نتایج تحقیق، این گمان را باورپذیر نشان داده است.

زمینه و هدف بیماری و چگونگی مقابله با آن همواره ذهن بشر را مشغول کرده است. مطالب پزشکی الواح گلی «نیپور» حاکی از آن است که موضوع پزشک و پزشکی در 3000 سال قبل از میلاد مسیح در میان ساکنین منطقه میان رودان (بابل، آشور، سومر و عیلام) از جایگاه ویژه ای برخوردار بوده است. کهن ترین نسخه پزشکی به دست آمده لوحه ای گلی به زبان سومری مربوط به اواخر هزاره سوم پیش از میلاد، شامل 12 نسخه دارویی است. علاوه بر الواح سومری چندین لوحه به زبان اکدی نیز درباره تشخیص های پزشکی به دست آمده است که حاوی اطلاعات ارزشمندی درباره نحوه درمان بیماری ها است. این الواح باستانی نشان از دانش این اقوام باستانی از آناتومی بدن دارد. آن ها برای هر یک از اندام های مختلف بدن، اصطلاحی در نظر گرفته بودند. نویسندگان سعی دارند در این مقاله، ضمن بررسی موضوع علم پزشکی در میان رودان، نشان دهند که پزشکان میان رودانی عهد باستان، چه شیوه هایی را در معالجه بیماران و درمان بیماری ها به کار می بردند و آیا در آن زمان با آناتومی بدن آشنایی داشتند؟ روش پژوهش حاضر بر اساس شیوه تاریخی توصیفی نگاشته و مطالب آن به روش کتابخانه ای تدوین شده است. ملاحظات اخلاقی در تدوین این پژوهش، اصل امانتداری و صداقت استناد به متون مورد استفاده، اصالت منابع و پرهیز از جانبداری در مراجعه به متون یا تحلیل ها، رعایت شده است. یافته ها یافته ها حاکی از آن است که پزشکان میان رودانی برای کلیه، طحال، روده، ریه، خون و مغز اسم هایی را در نظر گرفته بودند و این نشان دهنده دانش آن ها از ارگان های بدن بود. همچنین با مطالعه این الواح پی می بریم که آن ها از انواع گیاهان، مواد معدنی و اجزای جانوران برای تهیه دارو استفاده می کردند. نتیجه گیری الواح میان رودانی نشان می دهند پزشکان آن دوره از آناتومی بدن انسان آگاهی داشتند و نام هایی را برای هر بخش در نظر گرفته بودند. آن ها در الواح، مشاهدات خود از علایم بیمار را می نوشتند و بیماری را حدس می زدند. برای بیماری های مختلف روش های درمانی مختلف مانند انجام بانداژ، ماساژ با روغن، استفاده از قرص، شربت، قطره و اسپری و جراحی به کار می بردند.

با توجه به نوع اقلیم و رونق کشاورزی دشت شوشان، به نظر می آید که سیستم اقتصادی دوره آغاز ایلامی شبیه به جوامع فئودالی است. در چنین سیستم هایی، دولت خان سالار محلی همچنین قدرت موازی مذهبی بخش وسیعی از منابع سرمایه، مانند زمین و آب را در اختیار دارند. اما شواهدی موجود است که بهره برداری بخشی از این منابع سرمایه به اشخاص دیگر اعطا شده است. در ابتدای بعضی از متون این دوره علائمی وجود دارد که مفهوم مشخصی ندارند، اکثر پژوهشگران آن ها را نمادی برای بنگاه های اقتصادی می دانند، بنگاه هایی که به نوعی سیستم تولید، توزیع، خدمات و حتی تجارت تا حدودی وابسته به آن ها بوده است. بر روی بعضی از این متون، اسناد حسابرسی وجود دارد که ارقام بسیار بالایی را نشان می دهد، که نشان دهنده شواهد و نشانه هایی برای فعالیت های اقتصادی است که به وسیله موسسات اقتصادی فوق الذکر انجام می شده است. این نهادها به احتمال زیاد موازی با حکومت آغاز ایلامی و البته تحت کنترل و مدیریت آن، بخشی از اقتصاد دوره آغاز ایلامی را هماهنگ می کرده اند. در این مقاله ابتدا متون الواح اقتصادی آغاز ایلامی و در نهایت شواهدی از فعالیت بنگاه های اقتصادی مورد بررسی قرار خواهند گرفت.

مغان در دربار پادشاهان، مراسم یزش و نیایش را به جای می آوردند، اجرای مراسم قربانی، بدون حضور آنان امکان پذیر نبود، چراکه مغان را تنها راه ارتباط با خدایان می دانستند. مساله مقاله حاضر بررسی مراسم قربانی و آیینی دوره هخامنشیان و تاثیر آن در افزایش قدرت و نفوذ مغان در ایران باستان است. از این رو، پژوهش حاضر با استفاده از بررسی تطبیقی تلاش دارد بر اساس نوشته های کلاسیک و الواح باروی تخت جمشید به این پرسش پاسخ دهد که نقش مغان، بخصوص در زمینه مراسم قربانی و آیینی چه تاثیری در عصر هخامنشیان داشته است؟ یافته های پژوهش نشان می دهد با قدرت گرفتن پادشاهان هخامنشی، مراسم قربانی و آیینی نیز باشکوه تر برگزار گردید و در نتیجه، سهمیه و پیشکشی های بیشتری به مغان اختصاص داده شد. این امر باعث قدرتمند شدن مغان، تثبیت جایگاهشان، نفوذ در دولت هخامنشی و تشکیل رتبه های مختلف و همچنین افزایش قدرت طبقه دین مردان در عرصه های دین و دولت در ایران باستان گردید.

اگرچه کاشان در عصر ایلخانی یکی از مهم ترین مراکز تولید کاشی های زرین فام در جهان اسلام بود، از نیمه سده هشتم هجری این صنعت در این شهر دچار رکود شد. پس از آن، از اواخر سده نهم هجری مجددا شاهد رواج ساخت کاشی های زرین فام در کاشان اما با فرم و محتوای متفاوت هستیم. این زرین فام ها کاربردهایی نظیر لوح مزار، محراب و وقف نامه دارند و بیشتر معطوف به افراد و مراکز محلی در کاشان و اطراف آن است. در این مقاله پانزده نمونه از این کاشی ها که در خلال سال های 883 تا 967 هجری تولید شده اند، معرفی می شود. تصاویر آنها از منابع مکتوب مانند آثار پژوهشگران و کاتالوگ حراجی ها و موزه ها و مطالعات میدانی به ویژه در محل اصلی تهیه شده است. این نوشتار با بهره گیری از جستجوی میدانی و مطالعه کتابخانه ای، ضمن معرفی دو لوح زرین فام ناشناخته، برای اولین بار به بازخوانی محتوا و انتشار تصاویر تمام نمونه های شناخته شده پرداخته و بررسی می کند که این کاشی ها به لحاظ فرم و صورت چه ویژگی هایی دارد؟ و محتوای این الواح چه ارتباطی با باورهای مذهبی مردم ایران، به ویژه کاشان در آغاز عصر صفوی دارد؟ نتایج نشان می دهند که زرین فام های این دوران تابع فرم و شکل کلی تقریبا یکسانی هستند و محتوای آنها تحت تاثیر باورهای شیعی و محوریت صلوات بر چهارده معصوم است.